Ikonomia maryjska, przedstawienie Marii w sztuce chrześcijańskiej

Ikonografia maryjska to zbiór typów, motywów i konwencji wizualnych, które sztuka chrześcijańska rozwinęła na przestrzeni dwóch wieków, aby przedstawić Dziewicę Maryję. Termin “ikonografia” (z greckiego εἰκών, “obraz”, i γραφή, “opis”) odnosi się do systematycznego badania tematów i symboli w tradycji malarskiej. W przypadku maryjskim ikonografia łączy w sobie dogmat i kult: każdy typ ikonograficzny wyraża pewną prawdę teologiczną, taką jak boska macierzyństwo, dziewictwo, mediacja lub chwała ostateczna Maryi.

Najwcześniejsze obrazy maryjskie: Katakumby Priscylii

Najstarsze znane przedstawienie Maryi znajduje się w Katakumbach Priscylii w Rzymie, datowane na II-III wiek n.e. Fresk w Kaplicy Greckiej przedstawia kobietę z dzieckiem na kolanach i postać wskazującą na gwiazdę, co może symbolizować Anuncjację lub Maryję z Jezusem. Inne pierwotne obrazy to Maria w formie bustu, z dzieckiem przytulonym do piersi, co odpowiada greckiemu typowi Theotókos (Matka Boga) lub Hodegetria (Ta, która wskazuje drogę). Te wczesne obrazy mają charakter katechetyczny, przedstawiając dogmaty przed ich formalnym określeniem.

Główne typy ikonograficzne

• Hodegetria: Maria trzyma Jezusa na lewym ramieniu i wskazuje na Niego prawą ręką. Jezus jest przedstawiany jako Pantokrator w miniaturze, z gestami dorosłej osoby, trzymający w dłoniach zwój. Ten typ, przypisywany Ewangelistowi Łukaszowi, stał się modelem dla obrazów Matki Bożej Nieustannej Pomocy i wielu innych dzieł sztuki średniowiecznej i bizantyjskiej.
• Eleousa (lub Misericordia): Twarze Maryi i Jezusa są połączone w uścisku. Ten typ, pochodzący z Bizancjum, wyraża intymność między Matką a Synem. Najbardziej znana jest Madona z Włodzimierza (XII wiek), obecnie w Galerii Tretyakowa w Moskwie.
• Glykophilousa: Wariant Eleusy, gdzie uścisk między Maryją a Jezusem jest bardziej wyraźny. Wyraża miłość macierzyńskią w jej najbardziej ludzkim i delikatnym aspekcie.
• Orantes: Maria z rozłożonymi na boki rękami, w pozycji modlitwy. Bez Jezusa reprezentuje Marię jako pośredniczkę. Z dzieckiem przytulonym do piersi (w medalonie) symbolizuje boskie macierzyństwo.
• Regina Caeli: Maria korona, siedzi na tronie, z Jezusem na kolanach lub otoczona aniołami. Wyraża doktrynę jej chwały ostatecznej i królewskiej mediacji.

Madonny Czarne

Madonny Czarne (lub Vierges Noires) to obrazy Maryi i Jezusa w ciemnych odcieniach, głównie z średniowiecza śródziemnomorskiego. Kolor czarny jest przypisywany albo naturalnemu starzeniu się farby, albo celowemu wyborowi artystycznemu, opartemu na Wersecie z Księgi Psalmów 1,5: “Ciemnowłosy jest piękny”. Do najbardziej znanych należą Madona z Montserrat (Katalonia), Madona z Częstochowy (Jasna Góra, Polska) i Madona z Loreto (Włochy).

Sobór Nicejski II (787) a ikony

Sobór Nicejski II (787) dogmatycznie określił dopuszczalność kultu obrazów świętych (ikon), kończąc kontrowersje ikonoklastyczne. Rozróżnił między latreia (adoracja, zarezerwowana wyłącznie dla Boga) i proskynesis lub timē (weneracja odnoszona do obrazów). Ikony maryjskie otrzymują wenerację zwane hyperdulia, najwyższym stopniem czci wśród stworzeń, niższą tylko od latreia. Sobór Nicejski II stanowi podstawę doktrynalną dla całej ikonografii chrześcijańskiej.

Głębiej w temat:

• Poznaj Mariologię
• Odwiedź Katakumby Priscylii
• Dowiedz się więcej o Theotokos
• Zapoznaj się z Teologią maryjską
• Rozważ udział w Póśladzie Akademickim w Mariologii na locusmariologicus.org

Poznaj najstarsze znane obraz maryjne w Katakumbie Priscyli.