Johannes is ontvouwd: het sterven van Johannes de Doper en Maria op zaterdag voor Pasen

Zaterdag van de 18e Week van het Gewone Jaar: Mt 14,1-12Het evangelie van dit zaterdag bevat de verhaallijn over de executie van Johannes de Doper door Herodes Antipas (Mt 14,1-12). Het is een scène van meedogenloze wreedheid: het dansen van Herodia (de dochter), de onoverlegzame eed van Herodes, het verzoek om de hoofd van Johannes op een schotel, en zijn decapitatie in de gevangenis. Matteüs beschrijft dit incident kort na de afwijzing van Jezus in Nazareth (Mt 13,54-58). Het patroon van afwijzing van de profeet wordt hier voortgezet: Jezus werd afgewezen door Zijn eigen volk; Johannes werd geëxecuteerd door de politieke macht. Het lot van de voorspeller voorspelt dat van degene die Hij voorafgaat.Dit zaterdag is ook, in de traditionele devotie, het Sabbat van de Gelukzalige Maagd Maria, een herinnering die teruggaat op de 11e en 12e eeuw, toen ongedateerde zaterdagen aan Maria werden gewijd. De theologie achter deze devotie verbindt zich met het Paasweekend: Maria die trouw bleef tijdens de enige dag dat het lichaam van de Zoon in het graf lag, werd de beschermvrouwe van de zaterdagen. De samenval op dezelfde dag van het verhaal over de dood van Johannes de Doper en de Maria-herinnering op zaterdag creëert een rijk meditatief kader: de dood van de voorspeller en de trouw van Maria, als twee vormen van weerstand tegen het schandaal van de dood van hen die God dienen.I. «Decollatus est Ioannes in carcere»: de dood van de profeet door willekeur“En hij liet Johannes de Doper decapiteren in de gevangenis” (Mt 14,10). Matteüs beschrijft de executie van Johannes de Doper met een brutale en beknopte stijl: een bevel, een uitvoering, een hoofd op een schotel. De scène staat in contrast met die van de grote profeten uit het Oude Testament die stierven in de strijd of van natuurlijke oorzaken. Johannes de Doper sterft door een onoverlegzame belofte gemaakt aan een danseres en de wrok van een vrouw die hij terecht had gecorigeerd. De dood van de grootste van de profeten (“onder de vrouwen is er geen groter dan Johannes de Doper” – Mt 11,11) wordt veroorzaakt door een episode die lust, ijdelheid en wreedheid vermengt.De vermeende willekeurigheid van Johannes’ dood heeft theologische betekenis: de profeet van God sterft niet in een episch confrontatie met macht, maar in een absurde dood, slachtoffer van menselijke capriolen. Dit is de werkelijke dood van de martelaren: zelden episch, vaak absurd, altijd veroorzaakt door de banaliteit van het kwaad dat voorkeur geeft aan conformiteit boven waarheid. Johannes werd gevangen omdat hij de waarheid tegen de macht had gezegd (Herodes kon niet de vrouw van zijn broer hebben – Mt 14,4). Hij werd geëxecuteerd omdat de waarheid meer hinderde dan de onoverlegzame belofte.De dood van Johannes voorspelt die van Jezus op dezelfde manier: een onrechtvaardig proces (Pilatus erkent de onschuld van Jezus – Mt 27,24), druk van de menigte (Herodes geeft toe aan zijn dochter; Pilatus geeft toe aan de menigte), uitvoering als gevolg van politieke druk, niet van een rechtvaardig vonnis. Johannes is het miniatuurbeeld van de Passie van Jezus, de voorspeller in de dood net zoals in het leven.II. «Praecursor domini in morte»: Johannes, de voorspeller in de dood

“De leerlingen van Johannes die zijn lichaam begraven en het nieuws naar Jezus brengen, doen onbewust wat de leerlingen van Jezus zullen doen na het lijden: ze verzamelen het lichaam, begraven het en melden het gebeuren. De parallelle narratieve structuur tussen de dood van Johannes en die van Jezus is een van de subtielste punten van articulatie in de theologie van Matteüs.”

Johannes als “voorloper in de dood” heeft zijn wortels in de patristische traditie: net zoals Johannes voor Jezus geboren werd (zes maanden eerder, Lc 1,36), zijn ministerie aankondigde (wat Jezus zou doen) en gedoopt werd (Johannes in de Jordaan, Jezus op de Calvarie, cf. Lc 12,50: “Ik moet gedoopt worden”), zo volgt hij hem ook in de dood. Het martelaren van Johannes is de profetische aankondiging van het martelaren van Jezus, dezelfde logica van waarheid tegen macht, dezelfde weigering om te zwijgen over wat juist is, hetzelfde lot.

Het nieuws over de dood van Johannes bereikt Jezus (Mt 14,13) en hij trekt zich terug in een boot naar een afgelegen plaats. De reactie van Jezus op het overlijden van de voorloper is een terugtrekking: niet vlucht maar rouw, stilte, terugtrekking. De dood van Johannes is voor Jezus niet alleen de dood van een profeet, maar ook een teken van wat hem zelf te wachten staat. Matteüs ontwikkelt niet de interne reactie van Jezus, maar het terugtrekken naar “de afgelegen plaats” is het gebaar van iemand die stil moet zijn voor het mysterie van de gewelddadige dood van een rechtvaardige.

III. Maria en de zaterdag van verwachting: gedenken op zaterdag

De devotie aan de Maria-zaterdag heeft haar theologische wortels in de Heilige Sabbat, de enige dag in de geschiedenis waar de Zoon van God dood was. Op die “Sabbatum Sanctum”, zoals de liturgie het noemt, hing de hele menselijke kerk, zo te zeggen, in suspensie tussen de dood van vrijdag en de opstanding die zou komen op zondag. Maria, in tegenstelling tot de leerlingen die vluchtten en zich verstopten, bleef trouw, de geloof vasthoudend toen iedereen anders zijn geloof had verloren.

De theologie rond de Maria-zaterdag, ontwikkeld door middeleeuwse theologen (met name binnen de Dominicaanse traditie), verbindt de trouw van Maria op de Heilige Sabbat met de wekelijkse gebeden op zaterdag: elk zaterdag is een gedenking van de Heilige Sabbat en van de trouw van Maria. Het gedenken van Maria op zaterdag is de herinnering aan het geloof dat niet wankelde voor het graf, het geloof dat, zo te spreken, de continuïteit van de kerk verzekerde tussen Goede Vrijdag en Pasen.

De dood van Johannes die in het evangelie wordt beschreven op een zaterdag, is in deze context een aanvullende meditatie: net zoals Maria het geloof vasthield na de dood van Jezus’ Zoon, hielden de leerlingen van Johannes zijn lichaam bij en brachten ze het nieuws naar Jezus. De trouw van wie wacht in het donker, wanneer de Heer lijkt afwezig en de missie als voltooid wordt beschouwd, is de trouw die de devotie aan Maria op zaterdag viert: de trouw in het donkerste moment.

IV. De moeder van het lam en de moeder van de voorloper: Maria en Elisabeth in het mysterie van het kruis

Isabel, de moeder van Johannes de Doper, is de nicht van Maria (Lucas 1,36). De twee moeders, Maria en Isabel, ontmoetten elkaar tijdens de Bezoek toen Johannes in het borstgebied van Isabel sprong bij het horen van Maria’s groet (Lucas 1,41-44). De vreugde van het Bezoek is de ontmoeting tussen de twee moeders wiens kinderen eenzelfde lot zouden delen: de voorspeller en het Lam, beiden gedood door menselijke macht.

De devotie concentreert zich zelden op Isabel als de moeder van een martelaar, maar richt zich eerder op haar vreugde tijdens het Bezoek. Het parallel tussen het lot van Johannes en dat van Jezus suggereert echter een overeenkomstig verdriet tussen Isabel (moeder van een geknipte) en Maria (moeder van de gekruisigde). De twee vrouwen die elkaar in vreugde ontmoetten, delen uiteindelijk het lijden van het opvoeden van profeten die stierven voor de waarheid. De «schola doloris» die de geestelijke moederschap met zich meebrengt, is de school van de twee Marias, Maria van Nazareth en Isabel van Judea.

De devotie rond het Zaterdag van Maria, die deel uitmaakt van het verhaal over de dood van Johannes de Doper, nodigt uit tot meditatie over de keten van trouwen die de geschiedenis van de redding draagt: Isabel die de voorspeller baarde, Maria die het Lam baarde. Johannes die eerst stierf, Jezus die daarna kwam. De volgelingen van Johannes die hun meester begroeven, de volgelingen van Jezus die een lege grafkamer vonden. Elk schakel in deze keten van trouwen is een manier om «fiat» te zeggen, de acceptatie van een missie die lijden met zich meebrengt maar uiteindelijk gericht is op de Opstanding die Johannes voorspelde en waar Maria deel aan had.